Wat zijn executieve functies?

Heb je ooit nagedacht over hoe we ons gedrag organiseren, plannen maken of beslissingen nemen? Dit alles wordt mogelijk gemaakt door onze executieve functies. Dit zijn de cognitieve processen (hersenactiviteiten) die essentieel zijn voor het sturen van ons gedrag en het efficiënt bereiken van doelen.

Denk aan executieve functies als de dirigent van een orkest, die ervoor zorgt dat alle muzikanten op het juiste moment hun deel spelen, leidend tot een harmonieus concert. Deze functies omvatten onder andere werkgeheugen, cognitieve flexibiliteit (de mogelijkheid om je aan te passen aan veranderende omstandigheden), en inhibitie (het vermogen om niet op elke impuls te reageren).

Wij gebruiken op school de metafoor van 'de boot'. Het kind is de kapitein en stuurt zijn boot aan om het gewenste doel te bereiken. De metafoor van (het besturen van) de boot laat zien dat de verschillende executieve functies elkaar sterk beïnvloeden en goed met elkaar moeten samenwerken om de boot op koers te houden.

Voorbeeld

Stel je voor dat je kind een ingewikkeld legopaleis bouwt. Het moet vooruit plannen, instructies onthouden, beslissen welke stukken waar passen, en soms zijn of haar strategie veranderen als iets niet past. Dit alles vereist sterke executieve functies.

Waarom het belangrijk is

Executieve functies zijn cruciaal voor het succes op school en in het leven. Ze stellen kinderen in staat om informatie te ordenen, zich te concentreren op taken, begrijpend lezen te verbeteren, problemen op te lossen en zelfstandig te leren. Zonder goed ontwikkelde executieve functies zouden taken die planning, focus en zelfbeheersing vereisen, zoals leren lezen of huiswerk maken, veel lastiger zijn.

Hoe het werkt

In de context van begrijpend lezen bijvoorbeeld, helpt het werkgeheugen je kind om zinnen te onthouden terwijl hij of zij de volgende leest, waardoor het begrijpen van opeenvolgende informatie mogelijk wordt. Cognitieve flexibiliteit stelt je kind in staat om de betekenis van woorden of zinnen te herinterpreteren in de context van nieuwe informatie. Inhibitie helpt bij het beheersen van de drang om afgeleid te worden door externe stimuli, waardoor ze zich kunnen concentreren op het lezen.

Tips voor effectief gebruik

1. Breek taken in kleinere stappen: Dit helpt bij planning en organisatie.
2. Gebruik geheugensteuntjes: Lijstjes of visuele herinneringen kunnen helpen bij het onthouden van taken of instructies.
3. Oefen wisselende activiteiten: Dit verbetert de cognitieve flexibiliteit, door regelmatig van de ene naar de andere activiteit over te schakelen.
4. Stel duidelijke regels en grenzen: Dit ondersteunt de ontwikkeling van inhibitie door het instellen van duidelijke verwachtingen voor gedrag.

Valkuilen of veelgemaakte fouten

Een veelvoorkomende misvatting is dat kinderen met slechte executieve functies gewoon lui of ongeïnteresseerd zijn. Dit is meestal niet het geval. Ze kunnen moeite hebben met het reguleren van hun aandacht, organisatie of emoties, wat hun leerervaringen beïnvloedt. Deze kinderen hebben meer structuur en ondersteuning nodig, niet kritiek.

Welke executieve functies zijn er?

• Taakinitiatie
  Het vermogen om zonder dralen met projecten te beginnen, op tijd, op efficiënte wijze.
• Doelgericht doorzettingsvermogen
  Het vermogen om een doel te formuleren, dat te realiseren en daarbij niet afgeleid of afgeschrikt te worden door andere behoeften of tegengestelde belangen.
• Cognitieve flexibiliteit
  De vaardigheid om plannen te herzien als zich belemmeringen of tegenslagen voordoen, zich nieuwe informatie aandient of er fouten gemaakt worden; het gaat daarbij om aanpassing aan veranderende omstandigheden.
• Planning/prioritisering
  De vaardigheid om een plan te bedenken om een doel te bereiken of een taak te voltooien. Hierbij moet je ook in staat zijn beslissingen te nemen over wat belangrijk en wat niet belangrijk is.
• Zelfregulatie van affect/emotieregulatie
  Het vermogen om emoties te reguleren om doelen te realiseren, taken te voltooien of gedrag te controleren.
• Reactie (of respons)-inhibitie
  Het vermogen om na te denken voor je iets doet.
• Metacognitie
  Het vermogen om een stapje terug te doen om jezelf en de situatie te overzien, om te bekijken hoe je een probleem aanpakt; het gaat daarbij om zelfmonitoring en zelfevaluatie.
• Volgehouden aandacht
  Het vermogen om de aandacht erbij te houden, ondanks afleidingen, vermoeidheid of verveling.
• Werkgeheugen
  Het vermogen om informatie in het geheugen vast te houden tijdens de uitvoering van complexe taken.
• Organisatie
  Het vermogen om dingen volgens een bepaald systeem te arrangeren of te ordenen.
• Timemanagement
  Het vermogen om in te schatten hoeveel tijd je hebt, hoe je die kunt indelen en hoe je je aan tijdslimieten en deadlines kunt houden.

Samenvatting

Executieve functies zijn de basis voor het efficiënt bereiken van doelen, beheersen van gedrag en het aanpakken van complexe taken zoals begrijpend lezen. Door deze functies te ondersteunen en te versterken, kun je je kind helpen succesvol te zijn op school en in andere aspecten van het leven. Denk eraan dat het ontwikkelen van deze vaardigheden tijd en geduld vergt, maar de beloningen zijn het waard.

Schoolverhaal "Kapitein van je brein!"

In twee schooljaren zal ons centraal figuurtje Binky op zijn boot een avontuur beleven. Elke schooljaar zullen er zes afleveringen zijn waar Binky per aflevering een nieuwe kracht of executeve functie nodig heeft om zijn probleem op te lossen. In de periode na de aflevering zullen de kinderen in de klas en op school ook specifiek inzoomen op deze kracht en hier rond werken. Maar alle gekende krachten zullen steeds blijven terugkomen om de kinderen hun executieve functies te blijven trainen.